Batı’nın Uyuşturucu Komplosu Tarihi (II)

1839’da Afyon Savaşı’nda İngiliz silâhlarının açtığı limanlarda ayrıcalıklara sahip olabilmek için 1844’te de Caleb Cushing’i Çin’e yollamıştı.[1] Aynı yıl imzalanan Wanghia Antlaşması’yla Kwangçow, Amoy, Ningpo ve Şanghay limanlarının Amerikalılara da açılması kararlaştırıldı.[2] Amerika bir yandan Komodor Perry’yi aynı amaçlarla Japonya’ya yollarken[3], 1858 Amerikan-Çin Barış, Dostluk ve Ticaret Antlaşması iki devletin ilişkilerini Amerika yararına daha da geliştirdi.[4]

Çin asıl Temmuz 1898’de bölüşülmeye başlanınca birçokları Amerika’nın genişlemesi uğruna Amerikan donanmasının büyümesini, Orta Amerika Kanalının açılmasını ve Hawaii’nin alınmasını ister oldular. Önce New York’ta, sonra öbür büyük kentlerde «Çin’de Amerikan Çıkarlarını Koruma Komiteleri» kurulmakta, Amerikan Asya Demeği gibi örgütler hükûmete baskı yapmaktaydılar. Bu kentlerin ticaret odaları durumu Dışişleri Sekreterine yansıttılar; kimi doğrudan, doğruya başkana çıktı.

Dışişleri Sekreteri Hay, Haziran 1898’de Çin ile ilgili olarak özel araştırmalar yaptırmağa başlamıştı bile. Hay ünlü notalarını daha ilân etmeden önce 16 Mart 1899’da gazeteci Paul Dana’ya yazdığı mektupta Çin’in parçalanmasına karşı ve Amerika’nın ticaret çıkarlarını korumağa kararlı olduğunu açıklıyordu.[5]

Üzerinde durduğumuz yıllarda Amerika’nın Çin’e olan tavrı en iyi Hay notalarında belirlenmektedir. Bu notaların sözcükleri ve anlamı üstünde durmadan önce, Mahan’ın 1899 sonbahar ve kışında yazdığı makalelerin toplamı olan Asya Sorunu (1900) adlı kitaptaki görüşlere ve bunların Hay’in açık kapı siyasetine dayanak oluşlarına kısaca bakalım.[6]

Filipinler’in alınmasıyla Monroe Doktrini’nden vazgeçildiği konusunda yapılan eleştirileri söz konusu ederek, bu doktrinin bir devletler hukuku kuralı olmadığını, doktrinin Amerika’nın Avrupa’nın işlerine karışmayacağını öngörmesine rağmen, Amerika’nın bu ilkeden vazgeçebileceğini söylemekte, «Asya’da çıkarlarımızla büyük ölçüde ilgili sorunlarla karşı karşıyayız» dedikten sonra, Çin ile Rusya ve Japonya’nın ilgilendiğine değinerek açık kapı siyasetine yol açan görüşleri şöyle savunuyordu:

“Açık kapıyı tam anlamıyla garanti etmek için, yalnızca Çin’de çevrelenen değil, özellikle en kısa deniz ulaştırma yollarına egemen olan kuvvete ihtiyaç vardır... Uzak Doğu’ya biri Avrupa, öbürü de Amerika’dan olmak üzere, iki büyük yolla ulaşılır. Bu yollardan birincisi Süveyş’ten, ikincisi de Pasifik’ten geçer... Amerika’nın Çin yolunun Nikaragua —ya da Panama’dan— geçtiğini söylemek doğru olacaktır... Akdeniz, Mısır, Küçük Asya, Kızıldeniz ve Aden bu yolun denetleme noktaları olduğu gibi, Karayipler denizi, Hawaii ve Filipinler’le birlikte ileride açılacak kanalın yalağındaki topraklar... öteki yolun mihenk taşlarıdır.”

Hay notalarına gelince: Bunlar, Williams’a göre, Monroe Doktrini kadar önemlidir.[7] Notaların ileri sürdüğü Açık Kapı Siyaseti Amerika gibi bir endüstri devletinin «kaçınılmaz yazgı» görüşü ile birleşince Amerika’nın bugüne kadarki dış politikasının ana dayanağı ortaya çıkmaktadır.

Türkkaya Ataöv

1968

[Kaynak: Türkkaya Ataöv, Amerikan Belgeleriyle Amerikan Emperyalizminin Doğuşu, Doğan Yayınevi, 1970, s. 126 vd.]

Dipnotlar:

[1] Bartlett, op. cit., s. 258’den Department of State, Special Missions, C. I, s. 73-75.

[2] Hunter Miller, der., Treaties and Other International Acts of the United States, Vol. IV, s. 559-570.

[3] Bartlett, op. cit., s. 268-270’den Sen. Exec. Doc. (751), 33rd Congress, 2nd Session, No. 34, s. 4-9.

[4] Ibid., s. 264-265’den Public Statutes at Large of the United States, C. XIII, s. 1023-1030.

[5] William Roscoe Thayer, The Life and Letters of John Hay, C. II, Boston, Houghton Mifflin, 1916, s. 241.

[6] Alfred Thayer Mahan, The Problem of Asia, Boston, 1900, s. 11-18, 47-48, 106-107, 179-181, 187-191 ve 201-202. Ayrıca bkz. Tyler Dennett, “The Future in Retrospect, Mahan's The Problem of Asia,” Foreign Affairs, C. XIII (Nisan 1935).