Fon Vurgununun Dünü ve Bugünü: Türkiye’de Finans Kapital Sömürüsünün Kısa Tarihi

İstanbul’da Erken Kapitalizm

Bizans İmparatoru Justinianus’un bölgeyi yeniden inşa etmesinin ardından, 10.yy’ın başlarında, İtalyan şehir-devletlerine kıyı boyunca ticaret merkezleri açma hakkı verilir. Amalfi, Venedik, Cenova ve Pisa denizci cumhuriyetlerinin sakinleri, iki kıtanın kesiştiği Konstantinopolis’in Galata bölgesine yerleşmeye başlar.[1]

Bu şehirler, daha Orta Çağ’ın çıkışında kapitalist kurumların temelinin atıldığı yerlerdir. Örneğin kara imparatorlukları çağında, henüz Orta Çağ dâhilinde, diğer imparatorluklardan farklı olarak Venedik Devleti’nde, ticaretten elde edilen gelirler, topraktan elde edilenlerin kat be kat ötesindendir. Amalfi, Orta Çağ’ın sonlarından itibaren Roma hukuku temelli yeni bir deniz ticaret hukuku yazmaktadır. İstanbul, bir nevi erken kapitalizme açılmıştır.

10 Temmuz 1261’de onaylanan Nymphaeum Antlaşması ile Venedik Cumhuriyeti’nin ticarî üstünlüğüne ölümcül darbe indirilir; Galata, dönemin İmparatoru VIII. Mihail Paleologos’un emriyle Cenevizlilere verilir, Karadeniz’deki kolonilerle yürütülen ticaretin merkezi hâline gelir. Ceneviz’den her yıl yeniden ataması yapılan podestâ (vali) tarafından yönetilir. Bu yönetim 1453’den sonra Sultan’ın atadığı voyvoda tarafından sağlanacaktır.

Yerli Sömürüden İş Birlikli Sömürüye

İstanbul Latin cemaatinin altın çağına adım atması 3 Kasım 1839’da Tanzimat’ın ilânıyla başlar, 1856 Islahat Fermanı ve ardından 1867’deki Tebaa-i Ecnebiyenin Emlâke Mutasarrıf Olmaları Hakkında Kanun ile kritik hâle gelir; bu kanunla yabancılara gayrimenkul edinme hakkı verilir, imtiyazlar yelpazesi genişler. 19.yy’ın sonuna kadar tağşişle (bugünkü mânâsıyla piyasadaki para arzının artırılarak enflasyon yaratma) gelir sorununu çözmeye başlayan Osmanlı, 1854’ten itibaren dış borçla tanışır, tağşiş giderek önemsizleşir, yerini dış finansal bağımlılık alır.

Mülk edinme kanunun çıktığı 1860’lı yıllarda Galata’da Komisyon Hanı ve Havyar Hanı’nın üs bellendiği bir finans şebekesi; Saray’dan başlayıp vezir, vükelâ, memur ve subaydan, imparatorluğun en ücra köşesindeki meyve üreticisinden kömürcüsüne ve her türlü esnafa kadar ulaşan bir ağ kurmuştur. Esasında Havyar Hanı genel müzayede evi olarak kullanılmaktaydı ancak elle yazılmış, seri numarası bulunmayan ve bu nedenle taklit edilmesi oldukça kolay olan ilk Osmanlı banknotlarındaki (kaime) spekülasyonlarıyla Osmanlı malî sisteminde tahribata yol açan döviz tacirleri ve sarraflar burada üslenmişti.

Malî ve siyasî bağımsızlığın yitirilmesi süreci 1838 Ticaret Antlaşması ve Tanzimat Fermanı ile açılmış, Kırım Savaşı ile nihayete ermiştir. 75 milyon frank tutarındaki ilk dış borçlanma sözleşmesi bu esnada, 1854 yılında imzalanmış, devamı da kar topu gibi gelmiştir. Ancak dış borçlardan önce Osmanlı Devleti kendi bankerlerine büyük faizler ödeyerek, bu kredilerin sağlanmasına karşılık, onlara gümrüklerini teslim etmek suretiyle devlet gelirlerinin önemli bir kısmını kiraya vererek borç almaktaydı. 1910-1914 yılları arasında İstanbul’da yaşayan Parvus Efendi’nin aktarımıyla:

“Para gerekimi gittikçe büyümekte olduğundan, Avrupa’nın malî saygınlığından yararlanmak isteyen Türkiye, gereksindiği parayı elde etmek için, daha tehlikeli, daha zararlı araçlara baş vurmuş, gelirini kiraya vermiş ve bu yolla Galatalı Rum bankerlere hayli borçlanmış, öte yandan, madenî paraların, değişmez olması gereken ağırlığını azaltmış ve onları, düşük değerli madenlerle karıştırmıştı.”[2]

Yabancılar ise Türkiye için açtıkları kredilerde Noviçev’in de ifadesiyle “tefeciler” gibi hareket etmekte, Türk Hükûmeti hiçbir zaman antlaşmalarda öngörülen tutarı tam olarak alamamaktaydı.[3] Çoğunlukla değerli kâğıt ve konsolide tahvil alım satımı yapan gayri resmî işlemler Havyar Han’da toplanmaya başlamıştı:

“Burası en değerli tahvillerin alım satımının yapıldığı ve en büyük ticarethanelerin kaderine karar verilen yerdir. Burada paranın değeri belirlenir ve Osmanlı İmparatorluğu’nun malî gücü şekillenir... Havyar Han’a ilk kez girdiğinde kişi Ticaret Tanrı’sının huzurunda olduğunu fark etmeyebilir. Ama bu tellal ve sarraf kalabalığına daha yakından bakar bakmaz, durumun ciddiyeti açıklık kazanır. Bu adamlar sürekli etrafta koşturmakta, birbirlerinin kulaklarına fısıldamaktadır. Buradaki heyecan kumar masasındaki heyecana benzer. Tek fark şudur ki, kumar masasında oturulur, burada ise sürekli hareket edilmektedir.”[4]

Avrupa borsalarının model alındığı Dersaadet Tahvilat Borsası, 1866 yılında kuruldu. Osmanlı Devleti’nin millî geliri ve dışarıdan alınan borçların hatırı sayılır bir kısmı borsa oyunları, tefecilik ve murâbahacılık işlemleriyle bankerlerin eline geçmekteydi.

O yıllarda yabancı malların cazibesi gerek Müslim gerekse gayrimüslim tebaanın tüketim arzularını kamçılamakta fakat mevcut gelirlerin yetersiz oluşu, eldeki birikimin bir kısmını borsaya, yerli ve yabancı piyangolu devlet tahvillerini satın almaya yöneltmekteydi. Galata’daki merkezden İstanbul’un kenar mahallelerine uzanan sarraflar, halkı “hava oyunları” denilen yolla sömürmekteydi. Kapı kapı dolaşarak ellerindeki kâğıtları tıpkı yatak örtüsü, basma veya kadife satan bezirgânlar gibi taksitle satmaktaydılar. Osmanlı kadınlarının bir kısmı, kocasından habersiz, bu simsarlar aracılığıyla zengin olacağı hülyasına kapılmaktaydı.

İlk borsa komiseri olan Abidin Bey, o dönem neşrettiği kitabında şu satırları yazmaktaydı:

“…insan için âlemde akçesini, evini, aklını, vücudunu telef edecek konsolit oyunundan daha tahrip edici illet tasavvur edilemez. Şimdiye kadar konsolit oyunları ile meşgul olanların ahvali pür melalini gördük ve elan aynı esefle görmekteyiz. Nice aileler batmış, nice hanedanlar göçüp gitmiş, ünlü ünsüz kişiler kemali yastan kendini idap edip ciğerparelerini yetim ve fakir bırakmıştır. Birçok memur, birçok tüccar, birçok ağalar, birçok dükkâncılar, birçok esnaf on beş yirmi sene içinde emeği ile kazanmış ve hâlen ve istikbalen vasıtayı saadet hâli bulup familya ve akrabası içinde namus ile yaşayabilmeye kâfi görmüş olduğu nakdini konsolit belâsı ile yirmi otuz günün içinde kayıp ve telef edip eli bağında kalmış ve ne yapacağını bilemeyip müebbeden bir ümitsizlik ve eziklik içinde kaybolup gitmiştir.”[5]

Abidin Bey, Saray ve vükelânın da bu işlerin içinde olduğunu yazamamıştır elbette ancak Sultan Abdülaziz’in annesi dahi bu işte birçok paralar batırmıştır… Galata Borsası, o günlere dek dünya genelinde eşi görülmemiş spekülasyonlara sahne olmaktaydı. Türkiye’nin ilk esham ve tahvilat borsasını düzenleyici hükümler içeren Dersaadet Tahvilat Borsası Nizamnamesi, 19 Kasım 1871’de yürürlüğe girecekti.

Tüm bu hâdiseler, Türkiye’de giderek yerleşen kapitalizmin, eşitsiz ve bileşik gelişme koşulları altında yerli iktidarla birlikte topraklarımızın sömürülmesi tarihinin birer parçalarıdır. Nakdi ekonominin Osmanlı’da vücut bulmaya başladığı 16.yy’dan itibaren ne zaman (özellikle savaş zamanları) gelir artırma ihtiyacı olsa, devlet paranın içindeki gümüşü azaltarak piyasaya daha çok para arz etmiş, sarraflar kanalıyla durumu öğrenen piyasa fiyatları yükseltmiştir.[6]

Sabit gelirli Yeniçeriler, öteden beri şehir halkıyla birlikte, 1444’teki Buçuktepe olayından beri, para emisyonuna ve enflasyona karşı durmuş ve devleti frenlemişlerdir. 1826’da Yeniçeri engeli (tasfiyesi) kaldırıldıktan sonra para emisyonu yeniden başlamış ve yaklaşık 7 yıl sürmüştür. Yani, 19.yy’ın ilk yarısında devlet, içerideki direniş imkânlarını kırdıktan sonra, içeriyi sömürerek dışa karşı diklenmeye devam etmiş, dik durmak için halkı tağşiş yoluyla, yerli vurguncularla el ele sömürmeyi sürdürmüştür. Bu yöntem 1830’ların sonuna doğru doğal sınırına dayanmıştır. 19.yy’ın ikinci yarısından itibaren ise devlet, yerli vurguncular ve dış sermaye el ele sömürü çarkını çevirmiştir. Kapitalizmin buradaki tarihi, budur.

Gelenek Sürüyor

Bugüne gelindiğinde borsa dünyasının denetlenmesinden sorumlu olan Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), neoliberalizmin ilân edileceği 12 Eylül Darbesi’nin hemen ardından, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ise 23 Haziran 1999’da, Devlet’in AK Parti iktidarı için zemin düzlediği dönemde kurulmuş; uluslararası düzen kurallı ilerlerken bu kurumlar da kurallı ilerlemiş; dünya düzeni sarsılıp yeniden kurulurken bu kurumların işleyişi de formatlanmıştır.

2023 sonuna gelindiğinde borsada işlem yapan kişi sayısı 8 milyonu aşmıştı. Türkiye’de aşırı para basılıyor, buna bağlı olarak fiyatlar yükseliyor, şirketler aşırı kârlar elde ederek borsa değerleri katlanıyor, buna mukabil alım günü günden güne düşen, %80’inden fazlası sabit gelirli olan halk çaresizlikle ve bir umutla borsanın yolunu tutuyordu.

Kaynak (14 Aralık 2023)

Türkiye, 2023-2024 dönemi itibariyle, içeriyi sömürerek dışa karşı diklenme olanaklarının sınırlarına dayanmıştır. Bu tarihten itibaren dış finans ağlarıyla ilişkilerde tamire başlanmış, faizler artırılmış, vatandaşa faiz yolu gösterilmiş, borsaya giren kişi sayısı azalmaya başlamıştır. Fakat içerideki vurgun düzeni, borsa temelli sömürü tuzaklarını terk etmemiş, tam da bu tarihlerden itibaren yeni ve özel bir tuzak hazırlanmıştır. Hazır borsa bu kadar popülerken son ve büyük bir vurgun plânlanmıştır.

Yukarıdaki tabloda, borsadan çıkışlarla, geçtiğimiz günlerde “patlayan” ve tasfiyesine başlanan fonların büyümesi bir arada gösteriliyor. Son bir tabloya daha yer vererek Türkiye’de dolaşıma sokulan paranın son 10 yıllık artış ve azalış trendini göstereceğiz. Aşağıdaki tabloda 2026 yılı sonuna kadar para basma hızının aynı kalması hâlinde, son iki ay ilâve edilerek durum ortaya konmuştur.

Veri Kaynakları

Sınıf partisinin ve devrimci iradenin yokluğu koşullarında, Türkiye’nin maruz kaldığı iç ve dış sömürü sarkacının bir başka karar anında bulunduğumuz ortaya çıkıyor. 2023-2024 döneminden bu yana artan faiz sömürüsü, dış finans girişinin yerini giderek iç enflasyon sömürüsüne bırakacağa benziyor. Zira Türkiye’nin askerî ve finansal kapasitesinin 2026’da umut ettiği etkileri yaratamadığı, uluslararası finans oligarşisinin istediği düzeni tam mânâsıyla kuramadığı anlaşılıyor.

Girişte değindiğimiz üzere İstanbul, erken kapitalizm için Galata’da kurulu bir yuva olmuştu; 2026 yılında Körfez’in güvenliksizleşmesinin de etkisiyle finansın bölgesel akışına ev sahipliği yapacağı umuluyordu; şimdilik becerilemediğini düşündüren emareler ortaya çıkmaktadır. Becerilebilseydi eğer, Suudilerin korumalığının üstlenilmesi gündeme gelmez, BlackRock fonlarının Türkiye’den çıkışı beklenmezdi.

Geriye para basmak ve enflasyonla halkı bir tur daha yoksullaştırmak kalıyor. Bu arada vurguncular, ara dönemden istifade ederek fonlar aracılığıyla bu dönemin son vurgununu yapmış oluyor.

Malî oligarşi, yerli iş birlikçilerinin de desteği ile halkımızı sömürmeye devam ediyor. Bu sarkaçtan çıkış için sosyalizmin bir seçenek hâline getirilmesi görevi, tek çare olarak önümüzde duruyor.

Kolektif

28 Ekim 2026

Dipnotlar:

[1] Rinaldo Marmara, Osmanlı Başkentinde Bir Levanten Semti: Galata-Pera, İş Bankası Kültür Yayınları, 2021, s. 28.

[2] Parvus Efendi, Türkiye’nin Malî Tutsaklığı, (Haz. Muammer Sencer), İleri Yayınları, 2005, s. 60.

[3] A.D. Noviçev, Osmanlı İmparatorluğu’nun Yarı Sömürgeleşmesi, çev. Nabi Dinçer, Onur Yayınları, 1979, s. 82.

[4] Byzantinos’tan aktaran Brendan Freely ve John Freely, Galata, Pera, Beyoğlu: Bir Biyografi, çev. Yelda Türedi, YKY, 2014, s. 30 vd.

[5] Aktaran Haydar Kazgan, Galata Bankerleri, Efil Yayınevi, 2022, s. 78 vd.

[6] 1840’lı yıllara kadar Osmanlı Hazinesi dara düştüğü vakit, vergi artırımı dışında tek çözüm olarak Saray’da altın ve gümüşten yapılma kap kaçak vb. ne varsa tümünü darphaneye gönderip sikke basıyordu. Bkz. Haydar Kazgan, Osmanlı’da Avrupa Finans Kapitali, Efil Yayınevi, 2022, s. 15.