Loading...

Öfke Neden Baldan Tatlı? Orta Sınıfın Ahlâkî Öfkesinin Sınıfsal Anatomisi


Tarihçilerin piri Herodot’un (1973: 232) bildirdiğine göre, Samos tiranı Polikrates aşırı zengin biriydi. Girdiği bütün savaşları kazanmış, hiçbir hezimet ya da acı yaşamamış, şansı hep yaver gitmişti. Başarı hikâyesinin büyük bir felâketi davet etmesinden korkan dostu, Mısır kralı Amasis, ona çok sevdiği bir eşyasını feda etmesini tavsiye eder. “Tanrıları tanırım,” der Amasis mektubunda; “ve ne kadar kıskanç olduklarını bilirim […] girdiği her işten başarıyla çıkan bir kimsenin talihi zamanla ters döner, sonu fena gelir; bunun başka türlüsünü hiç duymadım.”

Dostunun tavsiyesine uyan Polikrates, Samos’tan iyice açıldıktan sonra zümrüt taşlı mühür yüzüğünü mürettebatın gözü önünde denize atar. Ancak yüzük ertesi sabah bir balıkçının tuttuğu balığın karnında kendisine geri döner. Bunu öğrenen Amasis, Polikrates’in tanrıların gazabına yazgılı olduğunu anlar ve onunla tüm bağını koparır. Nitekim Polikrates, çok geçmeden Pers Satrapı Oroetus tarafından tuzağa düşürülür ve çarmıha gerilerek öldürülür.

***

Bourdieu (2021a: 416), Genel Sosyoloji Dersleri’nde “her yerde sorumluları aramaya, cadı avına çıkmaya götüren haksızlığa karşı öfke eğilimi” bulunduğundan bahseder. Yanlışlıkla “İsveçli bir sosyolog” diye –adını vermeden– atıf yaptığı kişi, Danimarkalı Svend Ranulf’tur. Ranulf (1938), Moral Indignation and Middle Class Psychology başlıklı klasikleşmiş çalışmasında, haksızlığa karşı öfke eğiliminin özellikle orta sınıfta çok belirgin bir yatkınlık olduğunu saptamıştı.

Ahlâkın soy kütüğünü çıkarma iddiasındaki Nietzsche’den (2011) esinlendiği anlaşılan Ranulf, ahlâkî öfkeyi “hınç” (Fr. ‘ressentiment’) kavramıyla açıklar. Hınç eyleme dökülemeyen bastırılmış öfkedir. Ranulf’a (1938: 1) göre, ahlâkî öfke (moral indignation), “ceza verme yönündeki çıkar gözetmeyen eğilimin ardındaki duygudur.” Başka deyişle, saf bir adalet arayışından ziyade gizli bir hınç ve kıskançlık duygusu küçük burjuvazinin etik kodlarına nüfuz etmiştir. Onun için “ahlâklılık” ve “dürüstlük”, Bourdieu’nun (2021b) terimleriyle ifade etmek gerekirse, ekonomik sermayenin eksikliğini gideren bir tür “sembolik sermaye” işlevi görür. Küçük burjuva (ya da ‘orta sınıf’)[1] birey, başkalarını ahlâksızlıkla suçlayabildiği ölçüde kendi sermayesinin değerini artırır.

Ahlâkî öfke, günlük hayata ve siyasî söylemlere genellikle şu dört eğilimin bileşimi olarak nüfuz eder: (1) Karmaşık sosyal sorunları yapısal ya da sınıfsal nedenlerle değil, “günah keçileri” üzerinden okumak. (2) Suçlunun ıslahından ziyade acı çekmesini istemek. (3) Kendi yaşam tarzını tek meşru yaşam biçimi olarak görüp, bunun dışındakileri ahlâksız ya da yozlaşmış olarak kodlamak (‘ahlâkî üstünlük illüzyonu’). (4) Kendisini sistemin en dürüst ama en çok ezilen parçası olarak görüp, bu mağduriyetten ötekini yargılama hakkı çıkarmak. Disipline ve hiyerarşiye duyulan aşırı tutku da bu dört eğilime eşlik eder.

Küçük burjuvazi, ahlâkî üstünlüğünü, genellikle “kurallara uymak”, “çalışmak” ve “hazları ertelemek” gibi sözde erdemler üzerine kurar. Sosyal konumunu sade, ciddi ve dürüst bir yaşama borçlu olduğuna inanarak, her alanda “en tutumlu ve geleneksel değerleri” benimser (Bourdieu, 2021b: 350).

Devlet, toplum, aile ve akrabalar için yaptığı irili ufaklı fedakârlıklar (vergiyi zamanında ödemek, borç vermek, düğünde takı takmak, eski kıyafetleri bağışlamak vs.) orta sınıfı “ahlâklı” hissettirir. Bu tür eylemlerin, gözlemciler tarafından ahlâklı biri olduğumuza dair güçlü bir kanıt olarak algılandığını gösteren deneysel bulgular mevcuttur. Özellikle büyük bir fedakârlık yaptığımızda, “ahlâkî bir kredi” ya da bir tür “hak ediş” kazandığımızı düşünürüz. Keza, siyasette, iş hayatında ya da herhangi bir konuda fikrimizi dile getirirken kişisel bir riski göze aldığımızda, ahlâkî karakterimiz –hem kendimizin hem de gözlemcilerin nazarında– daha üst bir seviyeye yükselir (Bigman vd., 2025).

Biz bu hislerle dolu iken bir başkasının kuralları çiğnemesi (veya öyle görünmesi), yaptığımız tüm o fedakârlıkları ve adımıza açıldığını varsaydığımız kredileri anlamsızlaştırır; haklı olarak öfkeleniriz. Tam bir “haklısın ama alacağın yok” durumundan mustarip olarak, faillerin cezalandırılmasını isteriz. Bize bir zararları olmasa da “oyunu kuralına göre oynamayanlar” (yolsuz ve şımarık elitler, kuralsız alt sınıflar, rüşvetçi bürokratlar, bala şeker katanlar vs.) cezalandırılmalı hatta kamuoyu önünde utandırılmalıdır.

Ranulf, “çıkar gözetmeyen” (disinterested) bir cezalandırma talebinden bahsederken vaki ihlâlden doğrudan zarar görmeyen; yine de kendilerini kamu düzeninin bütünüyle özdeşleştirmiş bireylerden ve gruplardan bahsetmektedir. Esasen bize değil de başkalarına zarar vermiş olan bir kişiyi cezalandırmakla doğrudan kişisel bir fayda elde etmiş olmayız. Ranulf’un “Ahlâkî Öfke Teorisi”, böyle bir cezalandırma talebinin hangi toplumsal koşullar altında ortaya çıktığını açıklamayı amaçlar.

Teoriyi en yalın formuna indirgediğimizde, ceza hukukunun genişlemesi ahlâkî öfkeye bağlanırken ahlâkî öfke de orta sınıfın yükselen gücüyle bağlantılıdır. Peki, belirli bir zamanda toplumdaki ahlâkî öfke yoğunluğunu nasıl tespit edebiliriz? Ranulf, bu tespitin, toplumun büyük bölümünün gönüllü olarak maruz kaldığı iletişim araçlarının içeriğini inceleyerek yapılabileceği görüşündedir. Bu amaçla, The Jealousy of the Gods and Criminal Law at Athens (1933) adlı hacimli çalışmasında, antik Yunan söylence ve tragedyalarını analiz eder. Kitabın “Püritenler” başlıklı bölümünde, 17. yüzyıldaki İngiliz Püritenizmi üzerine broşürler, gazeteler, vaazlar vb. yazılı materyallerden yararlanır.

İnsanların önemli ruh hâllerini ve duyguları sıklıkla inkâr ettiğini ya da gizlediğini gözleyen Ranulf, Atinalıların tanrılara atfettiği özelliklerden teorisi için ipuçları bulur. Özellikle Phthonos ve Nemesis gibi tanrı ve tanrıçalar, kendileriyle teolojik anlamda hiçbir sorunu olmayan ancak “fazla şanslı, fazla zengin, fazla güçlü veya kibirli” insanları sık sık cezalandırıp mağdur eden kıskanç varlıklar olarak tasvir edilmişlerdi. Tanrıların cezalandırma eylemi, ne kadar korkunç olursa olsun kökeninde çıkar gözetmiyordu.

Nemesis, Yunancada “hak edileni vermek” anlamındaki “nemein” sözcüğünden türetilmiştir (Görsel: Nibble)

Ranulf’un buradan çıkardığı sonuç, antik çağdaki sıradan Atinalıların (tüccarlar, küçük toprak sahipleri, zanaatkârlar) özellikle aşırı zengin ve güçlü yurttaşları kıskandığı ve orta sınıfların ahlâkî öfkesinin, kısmen kapsamlı ve katı kurallarda ifadesini bulan kıskançlıktan kaynaklandığıdır. Mitolojiyi bir toplumsal bilinçaltı aracı olarak okuyan Ranulf’a göre, kıskançlık “benliğin (ego) toplumsal değerlerden (servet, güç, saygınlık vb.) daha yüksek bir katılım düzeyine sahip olabileceğini algıladığı bir bakış açısını” önkoşul olarak gerektirir. Eş deyişle, kıskançlık, körlemesine ve tamamen umutsuz bir yoksunluk duygusu değildir. Bilâkis, kişinin –onu zengin ve güçlü gösterecek– toplumsal değerlere kendisinin de bir gün erişebileceğine veya en azından buna hakkı olduğuna dair örtük bir inancın ürünüdür. Bu inanç, Bourdieu’nun (2021b: 156) tespitiyle, “gerçekçi olmayan beklentilerin boşa çıkmasının yarattığı” hınçtan beslenir.

Ranulf'a göre, Polikrates gibi figürlerin trajik sonları, izleyici konumundaki sıradan insanlara şu mesajı vererek onların ahlâkî öfkesini tatmin eder: “Kimse sıradan insanlardan daha üstün, daha dokunulmaz olamaz. Biri ölçüyü kaçırıp aşırı zenginleşir veya kibirlenirse mutlaka tanrıların eliyle cezalandırılır.”

Buradaki cezalandırma arzusu, esasen tarafsız bir adaletten ziyade orta sınıfın kendinden daha zengin ve ayrıcalıklı olanlara duyduğu hıncın örtülü ifadesidir. Kuşkusuz yasal ve hiyerarşik anlamda korunan bu kişilere doğrudan saldıramazlardı. Keza, bu hıncı açığa vurmak (‘onu kıskanıyorum çünkü benden daha güçlü ve zengin’) hınç sahibini utandıracağından, “tanrıların gazabı” formunda dile getirilen bir ahlâkî öfkeye ihtiyaç vardır.

Böylece şımarık ve güçlü zenginler ilâhî felâketlerle hizaya çekilirken, orta sınıf da kendi kısıtlı ve kurallı hayatının acısını bu trajik sahneler üzerinden az çok “dengeleme” imkânı bulur. Bu dengeleme, Kemal Sunal filmlerindeki kahramanımız –o sakar ve çelimsiz hâliyle– kötülere haddini bildirdiğinde seyircinin yaşadığı “rahatlama” (ya da ‘katarsis’) hissiyle karşılaştırılabilir. Gerçek hayatta cezalandıramadığımız kural tanımaz ve şımarık zenginlere, ekran başında hak ettikleri dersi veririz. Nemesis’in yokluğunda, rahmetli Sunal’ın hayat verdiği “saf ve dürüst” karakterler devreye girer.

Özetle, Svend Ranulf, orta sınıfın kurallara bağlılığını basit bir etik tercih değil, hayata karşı ödenmiş ağır bedellerin bir tür teminatı olarak görür. Bu sınıf için ahlâk, salt bir erdem olmayıp, arzuların ertelenmesi, disiplin ve sisteme sadakat karşılığında satın alınmış bir statü işaretidir. Bourdieu’nün saptadığı gibi, bu işaretin ekonomik krizler veya toplumsal dönüşümlerle anlamsızlaşması, adalet arayışından ziyade “her yerde suçlu arayan” bir ahlâkî öfkeyi tetikler.

***

Antik tanrıların ya da modern zamanlardaki film karakterlerinin cezalandırıcı işlevi, artık antropolojinin konusudur. Günümüzde bu işlev, sosyal medya linçleri, kitlesel gözaltı ve tutuklamalara dayalı adalet sistemi ve sık sık patlak veren (ya da kışkırtılan) ahlâkî panikler tarafından üstlenilmiş görünmektedir. Nitekim güncel fon vurgununda, ilk başta gösterilen öfkeli tepkiler ve ardından bir eski bakanın tutuklanmasıyla gelen kısmi “rahatlama”, Ranulf ve Bourdieu’nün tezlerini Türkiye’nin üzerine karbon kâğıdı gibi koyabileceğimiz özgün bir vaka örneğidir.

Orta sınıf, kendisi yüksek enflasyon koşullarında geçinmeye çalışırken –hem de yıllardır seçmeni olduğu partiden– birilerinin astronomik düzeyde “faizsiz” getiri elde ettiğini öğrendiğinde öfkelenir. Bu öfke, “çalınan” paranın büyüklüğünden ziyade kendi çalışma etiğinin ve haz erteleme stratejisinin “enayilik” olarak görünmesine duyulan bir öfkedir. Thompson’ın (2014) literatüre kazandırdığı “enayi nefreti” (sucker aversion), üretime katılan bireylerin diğerlerine orantısız bir avantaj sağlamış olmaktan sakınacaklarını varsayar. Her şeyi kuralına göre yapma eğiliminin bedavacılar (free-riders) ve düzenbazlar tarafından istismar edildiğini gören orta sınıf birey, özellikle otorite pozisyonlarını işgal edenlerin şahsi çıkarlarını kamusal yarara önceleyen fiillerinin cezalandırılmasını arzular. “Enayi yerine konma korkusu”, hınç duygusuyla iç içe gelişir (Bourdieu, 2021b: 353).

Bir eski bakanın ve diğer tanınmış siyasî figürlerin adının karıştığı yüksek profilli fon vurgununda, orta sınıfın, konunun ekonomik analizinden ziyade (örneğin sistemin ponzi tarzı yapılanması) magazinsel ve ahlâkî boyutuyla ilgilenmesi anlamlıdır. Kim kiminle nerede buluşmuş, ne kadar yatırıp ne kadar kazanmış, kimler hangi portföy yöneticisiyle iş tutmuş, getiriler hangi lüks saat ya da otomobil markalarına harcanmış vb. detaylar, birer “ahlâkî çürüme” kanıtı olarak okunur.

Sınıf iktidarının ahlâkî öfkeyi kontrol etme ve yönlendirme biçimi benzersizdir. “Biz onlara benzemeyiz. Biz, millete yanlış yapana, milletin malına el uzatana sahip çıkmayız,” beyanındaki “biz ve onlar” ikiliği, proleterleşme riski altındaki orta sınıfın statü kaygısını etik-moral bir üstünlükle dengelemesini kolaylaştırır. Sosyal medya da intikamın sanal âlemde alınmasını sağlayarak adalet mekanizmasının yükünü azaltır ve böylece ahlâkî öfkenin gizlediği hıncı tatmin eder. Sosyal medya linçleri ve “iptal kültürü”, bu anlamda Ranulf’un ahlâkî öfke kuramının ampirik arka plânı gibidir. Orta sınıf, gerçek dünyada kaybettiği kontrol hissini burada “yargıçlık” yaparak geri kazanır. “Hak edilmemiş” bir zenginliğin ya da güç basamaklarında hızlı yükselişin failini dijital âlemde recmetmek, bir tür iktidar hissi verir.

Özetle, orta sınıf, ponzi tarzında yapılanan neoliberal finans düzenine yönelik bir öfke geliştirmez. Ne de olsa bu düzen, bir gün kendisinin de zengin olma hayallerini besleyen bir düzendir. Kurallar tavizsiz uygulanır ve denetim organlarının başında liyakatli insanlar bulunursa bu düzenin herkes için adil çalışacağına inanmamak için bir neden yoktur. Sorun, oyunu kuralına göre oynamayan açgözlü bireylerdedir.

Öyleyse “nefsine uyanlar” ibretlik cezalara çarptırılmalı, kelepçeli görüntüler ve mahkeme salonlarındaki dramatik sahneler hükümle birlikte servis edilmelidir. Cemil Meriç’ten uyarlayarak söylemek gerekirse, kibirde tanrılara yaklaşanlar Nemesis’in gazabına uğramalıdır. “Hiç ummadığınız insanlar bu işlerin içerisine girmişler,” sözü, sözde gazabın habercisidir. Adaletin teatral formdaki tecellisi, “kuralları çiğneyenler cezasını buluyor” hissi vererek orta sınıfın iktidara olan güvenini onarır. “Millet açlıktan kıvranırken” mealindeki tepkilerin yerini “beter olsun, gün yüzü görmesin” temennisi aldığında, orta sınıf, çürük elmaların ayıklanıp “arınma” sürecinin tamamlandığına ikna olur.

Diğer taraftan, demokratik rejimlerin otoriterliğe açık yapısı, orta sınıf öfkesinin egemen sınıf lehine yönetilebilmesinde en büyük etkenlerden biridir. Bu öfke, sınıf iktidarının “arınma” operasyonlarına toplumsal-siyasal meşruiyet sağlar. İptal Kültürü devletin kahredici gücüyle birleşir. Bu anlamda otoriterlik, genellikle sanıldığı gibi yukarıdan aşağıya dayatılan bir rejim değil, çoğu kez orta sınıf öfkesine verilen kurumsallaşmış ve taahhüde bağlanmış bir cevaptır. Bu cevap, “öfkeyle kalkan zararla oturur” denilen bir kültürel ekolojide orta sınıf öfkesinin kârıdır; onun öfkesini “baldan tatlı” yapan bir nektardır.

***

Peki, neden böyle olur? Orta sınıf, yapısal sorunlarla yüzleşmek yerine neden otoriter rejimlere kendi yarattıkları krizleri fırsata çevirme fırsatı sunar? Neden “her yerde sorumlu arama” ve kendi hayatındaki kısıtlamaların acısını başkalarını yargılayarak çıkarma eğilimindedir?

Burada amacımız, orta sınıfı ahlâk terazisine çıkarıp yargılamak değil. Esasen sosyoekonomik sorunlar yapısal ya da sınıfsal olarak tanımlandığında, ortalama bireyde aşırı stres ve duygusal uyarılma yaratabilir. Kendini well-being anlamında iyi hisseden çok az kişi şu mealde bir ajitasyona maruz kalmaktan hoşlanacaktır:

Bak arkadaş, sen aslında zengin falan değilsin; hallice yaşayan bir adamsın. Senin göreli refahın bir başarı değil, bir “abonelik” sistemidir. Temerrüde düştüğün an sistem seni “dışarı” atar. Asıl zengin, Cumhurbaşkanı karşısında eli cebinde durandır; onunla randevusuz baş başa görüşebilendir. Devletin ana gündemi bu sınıftakilerin refahıdır; senin değil. Sen alarmı kurmadan yatmazken, geleceğini belirleyen kararlar randevusuz görüşmelerde alınır. Sen kurala uyansın; onlarsa kuralı koyan. Senin yaşam kalitenin yok olması, küçük bir vergi incelemesine bakar; SGK’nın ödemediği pahalı bir ithal ilâca bakar vs…

Bu manzara karşısında sosyalizm dışında bir “çıkış yolu” bulunmadığı gerçeği, ortalama birey için kabulü zor bir gerçekliktir. Eş deyişle, Ranulf’un saptadığı eğilimler orta sınıfa özgü değildir.[2] Belki de asıl sormamız gereken şudur: Diğer sınıflarda anlık ve bireysel kalabilen ahlâkî öfke ve onun çevresinde gelişen eğilimler, neden orta sınıf için karakteristik bir “kimlik” hâlini almaktadır?

Bu sorunun kısa cevabı şudur: Orta sınıf (ya da küçük burjuvazi) “iki cami arasında beynamaz” bir konumdadır. Bu yapısal sıkışmışlığı aşmak için nerdeyse tek sermayesi, ahlâkî üstünlük iddiasıdır.

Biraz karmaşık görünen uzun cevap materyalist bir bakış gerektirir. Marksist kuramda küçük burjuvazi, kapitalist toplumun “burjuvazi ve proletarya” şeklindeki dikotomik yapılanmasında, bu ikisi “arasında” bir sınıfsal konumu ifade eder. Düşük ölçekte üretim araçlarına (küçük dükkânlar, atölyeler, tarlalar vb.) sahip olsa da (kapitalist) geçinmek ve işini sürdürebilmek için kendi emeğine (işçi) dayanmak zorundadır. Bu yönüyle ücretli işçilerden (proletarya) ayrılsa da işçi emeğini sömürerek var olan yüksek burjuvaziye dâhil değildir (Marx, 1998: 382). Kaba bir tanımla, “kendi kendisinin patronu olan” hemen her meslek erbabı küçük burjuva (ya da orta sınıf) kategorisine dâhil edilebilir.

Üretim ilişkileri içindeki bu istikrarsız ve çelişkili konumu nedeniyle orta sınıf, ekonomik krizlerde ve büyük sermayenin baskısı altında iki zıt yönden birine doğru savrulur: Ya iflas ederek proletaryaya dönüşür ya da anlık fırsatları değerlendirip sınıf atlamaya çalışır. Başka deyişle, orta sınıf bir aşağıda, bir yukarıdadır; sosyoekonomik konumu itibarıyla yüksek gerilimli bir “arasında” deneyimine maruzdur. Özel mülkiyet rejiminin korunması konusunda burjuvaziyle ortak çıkara sahip olduğu hâlde büyük sermaye karşısında yok olma riski arttığında düzen karşıtı radikal tutumlar geliştirebilir. Yine de devrimci altüst oluşlardan ve özel mülkiyetin ilgasından korkar. Politik olarak kararsız ve ikircikli tutumlar sergileme eğilimindedir.

Bu koşullardaki küçük burjuva, devrim başlatmak için stratejik ve güvenilir bir müttefik değildir. Marx’ın (1976: 49, 53) tespitiyle, kendisini yeterince “ödüllendirilmiş” hissetmediği durumlarda proletarya ile yakınlaşsa da “kavganın başlaması gerektiği anda” zayıf mırıltılarla sahayı terk edebilir. Kavgaya katıldığında bile genellikle devrimci değil, reaksiyoner (gerici) bir gündeme sahiptir. “Burjuvazinin egemenliğini sadece proletarya yıkabilir,” diyen Lenin’in (2016: 40), küçük burjuvaziyi “dar kafalı” profesörlerle birlikte anması anlamlıdır. Dağınık ve homojenlikten uzak bir görümün arz eden bu sınıfın yoksul katmanlarını “işçi-köylü ittifakı” formülüyle mücadeleye kazanmak mümkün olsa da bu tür kazanımlar öncü sınıf (proletarya) açısından geçici, taktiksel veya dönemseldir.

***

Bütün bunlardan, mevcut ekonomi-politik düzenin bekası için orta sınıfın varlığının zorunlu olduğu anlaşılır. Oysa Marx ve Engels’in (2011: 145) Komünist Manifesto’da tespit ettiği gibi, “bu sınıfın tek tek üyeleri, rekabet yüzünden, durmadan proletaryanın arasına fırlatılıp atılıyorlar.” Orta sınıftan egemen sınıfa geçişler nadiren gerçekleşirken “proleterleşme” ve “göreli artık nüfus” artma eğilimindedir. Bu durumun somut analizi, orta sınıfın sosyoekonomik eşitsizlikleri eleştirmesinin veya savunmasının beklenebileceği kritik momenti öngörmek açısından önemlidir.

Proleterleşme sürecinin toplumu topyekûn devrim ve/veya iç savaş koşullarına yaklaştırması, Marksist tarihsel perspektiften meşru bir beklentidir. Yine de böyle bir beklentinin tahakkuku, diğer şeyler yanında, yükselen ahlâkî öfkenin izleyeceği istikametle yakından ilgilidir. Sınıf iktidarının bu öfkeyi salt bir duygu durumu değil de bir güç ve “hayatta kalma stratejisi” olarak okuması, ona geniş bir müdahale alanı açar. Örgütlü ajitasyonların yokluğunda, ahlâkî öfke, devrimsel bir tepkiyi beslemek yerine kendisini doğuran yozlaşmanın siyasal düzlemdeki faillerine gittikçe artan bir desteğe dönüşür.

Öfkenin, her zaman başarıyı garanti etmese de “yukarı” (iktidar ya da büyük sermaye) değil, “aşağı” (muhalefet, şımarık elitler, foncular vs.) yönlü olacak şekilde yönetilme keyfiyeti, vaka çalışmalarına konu olacak değerdedir. Bu tür çalışmalar, dert ve öfkeyi örgütlü eylemlere dönüştürme konusundaki eksiklerimizle yüzleşmemizi sağlayabileceği gibi, kitlelerin radikal sol ve sosyalist programlara neden ilgi göstermediği üzerinde düşünmemizi de kolaylaştırabilir.

Muhsin Altun

11 Kasım 2026

Dipnotlar:

[1] Marksist külliyattaki “küçük burjuvazi” ile ana akım sosyolojideki “orta sınıf” kavramları, üretim araçlarıyla kurulan ilişki ve sınıfsal sınırlar bakımından kuramsal farklılıklar taşımaktadır. Biz bu çalışmada, Ranulf’u takip ederek, “statü kaygısı, haz erteleme etiği ve ahlâkî üstünlük iddiası gibi ortak psiko-sosyal ve kültürel örüntüleri sergileyen toplumsal katmanı tanımlamak üzere”, her iki kavramı birbirinin yerine ve eşanlamlı olarak kullandık.

[2] Örneğin Ranulf’un (1938: 12) “diğer insanların ahlâksızlıkları nedeniyle cezalandırıldığını görmeye yönelik alışılmadık derecede güçlü bir arzuyla karakterize” edildiğini düşündüğü Kalvinizm, alt-orta sınıflar yanında yüksek burjuvazi arasında da yaygın bir mezheptir. Emekçi sınıfla ilgili bir “ahlâkî öfke” analizi için bkz. Demiralp (2026).

Kaynakça:

Bigman, Y.E., Gray, K., & Choshen-Hillel, S. (2025). Morally motivated? People use self-sacrifice as a cue for moral character. Decision, 12(3): 191-215.

Bourdieu, P. (2021a). Genel Sosyoloji: College de France Dersleri (1981-1983) (Çev. Z. Emirosmanoğlu). İstanbul: İletişim.

Bourdieu, P. (2021b). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi (Çev. D. Fırat, G. Berkkurt). İstanbul: Nika.

Demiralp, S. (2026). Mavi Yakalı Seçmenlerde Zor Duygular: Bastırılmış Öfke, Ahlaki İncinme, Mecburiyet. Emotics Lab: Duygular & Siyaset Araştırma Raporu, 2026-1.

Herodot (1973). Herodot Tarihi (Çev. M. Ökmen, A. Erhat). İstanbul: Remzi Kitabevi.

Lenin, V.I. (2015). Devlet ve Devrim (Çev. M.H. Spatar, C. Üster). İstanbul: Yordam.

Marx, K (1976). Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i (Çev. S. Belli). Ankara: Sol.

Marx, K. (1998). Artı-Değer Teorileri (Birinci Kitap) (Çev. Y. Fincancı). Ankara: Sol.

Marx, K. ve Engels, F. (2011). Komünist Manifesto ve Komünizmin İlkeleri (9. Baskı) (Çev. M. Erdost). Ankara: Sol.

Nietzsche, F. (2011). Ahlakın Soykütüğü: Bir Polemik (Çev. Z. Alangoya). İstanbul: Kabalcı.

Ranulf, S. (1933). The Jealousy of the Gods and Criminal Law at Athens: A Contribution to the Sociology of Moral Indignation. London, UK: Williams & Norgate.

Ranulf, S. (1964[1938]). Moral Indignation and Middle Class Psychology: A Sociological Study. New York, NY: Schocken Books.

Thompson, L.L. (2014). Making the Team: A Guide for Managers (5th Ed.). New York, NY: Pearson.